آغاز و انجام

خلاصه

رساله آغاز و انجام جناب خواجه نصیرالدین طوسی به تصحیح و حواشی گرانسنگ علامه حسن زاده آملی و به خط ایشان به چاپ رسید. علامه حسن زادۀ آملی مدّ ظله در معرفی این کتاب می‌نویسد:

سيد حيدر آملى معاصر خواجه در جامع الاسرار (ص ۴۹۳ ط ۱) اين رساله را از مؤلفات خواجه نام برد، لذا اثبات اين كه رساله از مصنفات خواجه است نياز نيست. آغاز و انجام يكى از مآخذ و مصادر علمى حكمت متعاليه، معروف و مشهور به اسفار صدر المتألهين است. و در چندين فصل موقف هفتم الهيات اسفار و نيز در اكثر فصول باب يازدهم نفس اسفار ناظر به مطالب اين رساله است حتى در بسيارى از موارد عبارات خواجه را به عربى از اين رساله ترجمه فرموده است و خواجه را به بعض المحققين ياد نموده است. و شاگرد بزرگ آن بزرگوار مرحوم فيض در «علم اليقين» بر ممشاى استادش مشى كرده است و بسيارى از فصول و مطالب آغاز و انجام را به قلم خود ترجمه و تحرير كرده است چنانكه با مقابله و عرض معلوم مى‌گردد، و متأله سبزوارى در تعليقاتش بر اسفار از آن نام مى‌برد و مطلب نقل مى‌كند.

در اين رساله، در واقع سخن از شرح حال انسان در هر عالم است، جز اين كه در فصل دوم و هفدهم و برخى از مواضع ديگر در اثناى سخن، به اختصار و ايجاز از آغاز يعنى مبدأ تعالى و آمدن انسان از فطرت اولى اشارتى نموده است؛ نه بدان نحو كه مثلا در مبدأ و معاد شيخ رئيس و مولى صدرا از مبدأ بحث مى‌شود. لذا سزاوار است كه اين رساله را يكى از رسائل در معرفت نفس يعنى روانشناسى‌ بشناسيم و بدانيم.